Ostatnio dużo uwagi poświęca się ukąszeniom przez kleszcze i przenoszonym przez nie chorobom, przy czym właściwie wszyscy uważają się za specjalistów w tym zakresie. Kleszcze towarzyszą człowiekowi i zwierzętom od zawsze, z tym, że obecnie szybko i wygodnie podróżują samolotami. Najczęściej spotykanym gatunkiem kleszcza jest Ixodes ricinus. Słowo ricinus odnosi się do podobieństwa do nasion rącznika pospolitego. Kleszcze te występują powszechnie w Polsce i Europie, a dobra wiadomość to taka, że nie są spotykane powyżej 1500 m n.p.m. Gdy spacerujemy z psem, to on jest częściej atakowany niż jego opiekun. Kleszcze przenoszą boreliozę, wirusa kleszczowego zapalenia mózgu i inne choroby na ludzi i zwierzęta. Kleszcze - nimfy, samice i samce są aktywne od marca do listopada, a więc praktycznie przez cały rok, co jest związane z ociepleniem klimatu. Z kleszczami spotkać się możemy nie tylko w lasach, ale także w miejskich parkach i ogrodach.
Dorosłe samice osiągają wielkość 3-4 mm, ale po żerowaniu (krew), dochodzą do 10 mm. Wielkość dorosłych samców wynosi do 3,5 mm. Niebezpieczne są również inne formy rozwojowe kleszczy, nimfy przed pobraniem pokarmu mierzą ok. 1,5 mm a larwy ok. 1 mm. Żywicielami są ptaki, jaszczurki, jeże, kozy, sarny, daniele, jelenie, lisy, psy, koty i ludzie.
Niewiele osób wie, że genom kleszcza, podobnie jak wielu innych organizmów został już poznany. Nad poznaniem genomu kleszcza (Ixodes scapularis) pracowano przez 10 lat, ponieważ wystąpiły istotne trudności w interpretacji struktury genów. Projekt realizował międzynarodowy zespół badawczy (93 autorów z 46 ośrodków) pod kierunkiem naukowców z Purdue University (USA). Badania okazały się trudniejsze niż w przypadku przenoszącego malarię komara, a same kleszcze uważano za mniej groźne. Jednym z największych wyzwań była złożoność genomu kleszcza – należy do największych genomów stawonogów, jakie dotąd sekwencjonowano. Ok. 70% genomu stanowią geny powtarzające się, często zmutowane. Być może poszczególne kopie tego samego genu różnią się nieco działaniem w sposób ułatwiający pajęczakom przetrwanie.
Kleszcze przenoszą więcej chorób i pasożytów niż inne stawonogi. Z powodu chorób (anaplazmoza, babeszjoza, wirus Powassan, zapalenie mózgu) co roku umierają tysiące ludzi i zwierząt. Badania dotyczą zarówno genów, jak i białek, które ułatwiają pasożytowanie i przenoszenie chorób. Powinno to pomóc w opracowaniu nowych leków i szczepionek. Poznano wyjątkowe aspekty biologii kleszcza. Ślina zawiera tysiące substancji (u komarów setki) bakteriobójczych, przeciwbólowych, przeciwkrzepliwych, immunosupresyjnych, dzięki którym może niepostrzeżenie wysysać krew. Zidentyfikowano geny pozwalające wytwarzać nowy pancerzyk (nawet 100-krotne powiększenie po żerowaniu), geny ułatwiające żywienie się krwią zawierającą duże ilości żelaza (nadmiar żelaza jest trujący). Kleszcze posiadają enzymy, dzięki którym potrafią unieczynnić środki owadobójcze. Kleszcze Ixodes scapularis występujące na południu i północy USA nie różnią się genetycznie w stopniu pozwalającym uznać je za dwa odrębne gatunki, a więcej zachorowań na boreliozę ma miejsce na północy, prawdopodobnie jakaś cecha tamtejszych kleszczy ma znaczenie dla przenoszeniu choroby.
Omawiając zagadnienia dotyczące kleszczy można zadać następujące pytania. Czy spożywanie alkoholu naraża na kleszcze i komary? Zagrożenia czyhające na imprezowiczów nie są pierwsze na liście, ale mogą obejmować narażenie na komary, kleszcze i choroby odkleszczowe. Ryzyko ukąszenia przez kleszcze po spożyciu alkoholu może wynikać z prostej przyczyny - alkohol zmienia sposób zachowania i poruszania się.
Czy należy obawiać się tylko dojrzałych osobników kleszczy? Niestety już larwy kleszczy są nosicielami babeszjozy. Babesia jest przekazywana przez samice kleszczy poprzez jajniki do jaj - transowarnie, czyli matka kleszcza przekazuje je potomstwu.
Czy unikanie dzikich zwierząt ogranicza kontakt z kleszczami? Chcesz się chronić przed kleszczami uważaj na sarny. Jak wynika z badań Katedry Łowiectwa i Ochrony Lasu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, miejsce występowania wpływa na ich zapasożycenie.
Czy smartfon przyciąga zainfekowane kleszcze? Najnowsze badania wskazują, że kleszcze, zwłaszcza te będące nosicielami groźnych patogenów reagują pozytywnie na promieniowanie elektromagnetyczne.
W jaki sposób możemy zabezpieczyć się przed kleszczami? Kleszcze żerują, gdy jest dodatnia temperatura i wysoka wilgotność powietrza. Szczyt zachorowań na choroby odkleszczowe twa od maja aż do września. Kleszcze przenoszą m.in. boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu, które jest dużo częstsze na wschód od Wisły, w Wielkopolsce notowanych jest rocznie mniej niż 10 przypadków. Odpowiedni ubiór (jasny) – długie spodnie, koszula z długim rękawem wpuszczona w spodnie i buty umożliwiają zauważenie na nich kleszczy. Ubranie należy wytrzepać na zewnątrz, wziąć prysznic i obejrzeć skórę. Kleszcza usuwamy łapiąc jak najbliżej skóry pęsetą, specjalną kartą lub innym przyrządem dostępnym w aptece, jednym ruchem prostopadle do skóry i dezynfekujemy skórę. Kleszcza najlepiej usunąć do 24 godzin od wbicia, co zapobiega przeniknięciu patogenów przenoszonych przez kleszcze do naszego organizmu. Można stosować również repelenty naskórne, jednak mogą one uczulać.
W programach telewizyjnych relacjonujących sytuacje na granicy wschodniej można dopatrzeć się niewłaściwego postępowania służb. W czasach gdy odbywałem służbę wojskową nie do pomyślenia było podwijanie rękawów i chodzenie bez nakrycia głowy. Zazdrościliśmy Amerykanom. Obecnie w okresie letnim dominują u nas koszule z krótkim rękawem. Dla kleszczy to prawdziwa radość i uczta. Wkrótce dowiemy się czy w związku z tym wzrośnie liczba zachorowań na choroby odkleszczowe.
Choroby odkleszczowe. Na półkuli północnej - borelioza z Lyme, gorączka Q (rzadko, częściej przenoszona w skażonych odchodach), gorączka kleszczowa Kolorado, gorączka plamista Gór Skalistych, afrykańska gorączka odkleszczowa, krymsko-kongijska gorączka krwotoczna, tularemia, dur powrotny, babeszjoza, erlichioza (anaplazmoza), kleszczowe zapalenie mózgu, anaplazmozy bydła. W Polsce najczęstsza jest borelioza z Lyme i kleszczowe zapalenie mózgu (wirus z rodziny Flaviviridae), sporadycznie gorączka Q (gorączka kozia, Gram-ujemne pałeczki z rodzaju Coxiella), tularemia (gorączka królicza, pałeczka Francisella tularensis), bartoneloza (choroba kociego pazura, rodzaj Bartonella), babeszjoza (pierwotniaki z rodzaju Babesia), erlichioza (anaplazmoza, Gram-ujemne bakterie Anaplasma phagocytophilum) oraz riketsjozy z grupy gorączek plamistych (Gram-ujemne bakterie).
Borelioza z Lyme zwana też krętkowicą kleszczową, jest wieloukładową chorobą odzwierzęcą z cechami autoimmunizacji, wywoływaną przez krętki z rodzaju Borrelia, która przenosi się na człowieka za pośrednictwem kleszczy z rodzaju Ixodes. Nazwa pochodzi od miejscowości w Stanach Zjednoczonych, New Lyme i Old Lyme w stanie Connecticut, gdzie w 1977 r. opisano pierwsze przypadki zapalenia stawów wśród młodzieży z ukąszeniami przez kleszcze. Rozpoznawanie boreliozy stało się możliwe po wyizolowaniu bakterii Borrelia burgdorferi, czego dokonał Willy Burgdorfer, amerykański bakteriolog i parazytolog szwajcarskiego pochodzenia w 1981 r. Zgodnie ze standardami Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych, które obowiązują w Polsce, warunkiem rozpoznania i leczenia boreliozy jest stwierdzenie charakterystycznych objawów klinicznych potwierdzone badaniami serologicznymi, z wyjątkiem rumienia wędrującego, który nie wymaga wykonywania żadnych badań. Aktualnie zalecany jest dwuetapowy algorytm diagnostyczny, który nie uwzględnia badania kleszcza.
Inne choroby. Kleszczowe zapalenie mózgu to choroba zapalna ośrodkowego układu nerwowego wywołana przez wirusa należącego do rodziny Flaviviridae. Gorączka Q (gorączka kozia) to bakteryjna choroba zakaźna bydła, owiec i kóz, wywołana przez Gram-ujemne pałeczki z rodzaju Coxiella. Człowiek zaraża się wdychając pył skażony kałem, moczem lub mlekiem chorych zwierząt oraz za pośrednictwem kleszczy. Tularemia (gorączka królicza) to choroba bakteryjna wywołana przez pałeczkę Francisella tularensis, którą przenoszą kleszcze oraz muchy jelenie (strzyżaki). Typowe objawy: gorączka, dreszcze, ból głowy, biegunka, wymioty, bóle mięśniowe i stawowe, czasem także plamiasta lub plamisto-grudkowa wysypka. Bartoneloza (choroba kociego pazura) jest chorobą zakaźną wywołaną przez bakterie rodzaju Bartonella znana pod nazwą choroby kociego pazura. Na człowieka przenosi się zazwyczaj w wyniku podrapania przez zwierzęta (przede wszystkim młode koty), sporadycznie przez ukąszenia kleszczy. Babeszjoza to choroba, którą wywołują pierwotniaki z rodzaju Babesia, ich rezerwuarem są zwierzęta domowe i dziko żyjące: gryzonie, bydło, psy i koty, a wektorem – kleszcze. Objawy są mało charakterystyczne: gorączka z dreszczami, zmęczenie, bóle głowy i mięśniowe, wzmożona potliwość, złe samopoczucie, niechęć do jedzenia, wymioty, bóle brzucha. W cięższym przebiegu mogą pojawić się: żółtaczka, oddawanie ciemnego moczu, zaburzenia oddychania, sztywność karku, śpiączka, niewydolność nerek i wątroby. Erlichioza to choroba zakaźna, którą wywołują Gram-ujemne bakterie Anaplasma phagocytophilum. Źródłem zakażenia są kleszcze. Do jej najczęstszych objawów należą: wysoka gorączka, dreszcze, bóle głowy, mięśni i stawów oraz wysypka. Riketsjozy z grupy gorączek plamistych to choroby wywołane przez riketsje, rezerwuar stanowią ssaki, przenoszone są przez stawonogi (kleszcze, wszy, pchły, roztocza). Riketsje powodują zapalenia naczyń, głównie małych tętnic i naczyń włośniczkowych.
Przed kleszczami i przenoszonymi przez nie chorobami można bronić się dzięki odpowiedniemu wykorzystaniu roślin i rozwojowi biotechnologii. Ważne jest dobranie roślin w naszym otoczeniu jako źródeł substancji bioaktywnych odstraszających kleszcze (wybór rośliny, substancji, ekstrakcja, forma stosowania). Można opracować na ich podstawie repelenty. Do walki z kleszczami nadają się rośliny w ogródkach lub opryski z wyciągów z roślin: Wrotycz pospolity Tanacetum vulgare L. (Rodzina astrowate Asteraceae), Kocimiętka Faassena Nepeta×faassenii (Mieszaniec z rodziny jasnotowatych Lamiaceae), Lawenda wąskolistna i lekarska Lavandula angustifolia lawenda wonna, bławatka, czyszczecz (nazwy ludowe) (Rodzina jasnotowate Lamiaceae), Rozmaryn lekarski Rosmarinus officinalis (Krzew z rodziny jasnotowatych Lamiaceae), Wrotycz starcolistny Tanacetum cinerariifolium (Bylina z rodziny astrowatych Asteraceae (dawniej złocień dalmatyński), Chrzan pospolity Armoracia rusticana (Rodzina kapustowate Brassicaceae), Tatarak zwyczajny Acorus calamus L. (Bylina z rodziny tatarakowatych Acoraceae), Cebula Allium cepa L. (Rodzina amarylkowate Amaryllidaceae), Jaskier Ranunculus L. (Rodzina jaskrowate Ranunculaceae), Bylica piołun Artemisia absinthium L. piołun, psia ruta, absynt, wermut, bielica piołun, bilica piołun (Rodzina astrowate Asteraceae), Czosnek niedźwiedzi Allium ursinum L. (Rodzina amarylkowate Amaryllidaceae), Konopie Cannabis sativa (Rodzina konopiowate Cannabaceae).
Na zakończenie pamiętajmy, że spacerując wybierajmy słoneczną stronę drogi, zgodnie z sugestią Louisa Armstronga: Grab your coat and get your hat. Leave your worries on the doorstep. Just direct your feet to the sunny side of the street… Kleszcze nie będą zadowolone.
Opracowanie Ryszard Słomski i Marlena Szalata
Materiały wyjściowe
https://www.vidaron.pl/poradnik/rosliny-ogrodowe-odstraszajace-komary-i-kleszcze
D’Addabbo T, et al. Biocide Plants as a Sustainable Tool for the Control of Pests and Pathogens in Vegetable Cropping Systems. Italian J Agronomy. 2014;9:616.
https://www.ecdc.europa.eu/en/search?s=Ixodes+ricinus
Gulia-Nuss M, et al. Genomic insights into the Ixodes scapularis tick vector of Lyme disease. Nat Commun. 2016; 7:10507.
https://extension.entm.purdue.edu/IGP/overview.html