W dniu 5 listopada 2025 roku obchodzimy rocznicę pierwszego przeszczepu serca w naszym kraju. Na świecie pierwszy udany przeszczep serca przeprowadzono 3 grudnia 1967 roku w Kapsztadzie (RPA), dokonał tego zespół chirurga Christiaana Barnarda. Biorcą był 53-letni Louis Washkansky, który otrzymał serce od ofiary wypadku drogowego, Denise Darvall. W Polsce zabieg przeprowadził 5 listopada 1985 roku prof. Zbigniew Religa w Zabrzu. Pomagał mu zespół lekarzy - Andrzej Bochenek, Jerzy Wołczyk, Marian Zembala, Bogusław Ryfiński. Od tego czasu minęło 40 lat. Po udanym przeszczepie wykonano historyczne zdjęcie, które zamieszczono w czasopiśmie National Geographic. To zdjęcie rozsławiło nasz kraj.
Kultowe zdjęcie prof. Zbigniew Religi po udanym przeszczepie serca wykonane w 1987 roku dla National Geographic. Słynne zdjęcie, które wykonał Jim Stanfield, zostało wybrane zdjęciem roku 1987 w National Geographic i trafiło na listę 100 najważniejszych fotografii w historii czasopisma.
Wcześniej dużym osiągnięciem było przeprowadzenie 26 stycznia 1966 roku pierwszego w Polsce udanego przeszczepu nerki pobranej od zmarłej osoby. Przeszczepu dokonał prof. Jan Nielubowicz z zespołem z I Kliniki Chirurgicznej Akademii Medycznej w Warszawie. W związku z tym wydarzeniem chciałbym wspomnieć o mojej siostrze dr Krystynie Michałowicz-Cerańskiej, która jako anestezjolog uczestniczyła w transplantacji nerki przeprowadzonej przez prof. Jana Nielubowicza. Niestety siostra już nie żyje, zmarła w 2023 roku i została pochowana na warszawskich Powązkach. Od 1997 roku była koordynatorem początkowo z Pol-Transplantem, procedury przekazywania dawców narządów do przeszczepów, jak wspominała, wystarczała jej sama informacja, że dwie przeszczepione nerki podjęty funkcję u biorców jeszcze na stole operacyjnym. Później we współpracy ze Szpitalem MSWiA w Warszawie potwierdzała ocenę śmierci mózgu u pacjentów, umożliwiając wykorzystanie ich organów do przeszczepu.
Dr Krystyna Michałowicz-Cerańska (z prawej), wybitny anestezjolog podczas pracy w szpitalach w Warszawie. Zdjęcie z artykułu „Walka o oddech”, Puls 5/2023, 337, 44-48
Prof. Zbigniew Religa, który dokonał pierwszego w Polsce przeszczepu serca, Minister Zdrowia w latach 2005–2007, wielokrotnie podczas naszych roboczych spotkań w Fundacji Rozwoju Kardiochirurgii w Zabrzu wyrażał duże zainteresowanie wynikami badań w projekcie ksenotransplantacyjnym i je wspierał, przełom nastąpił w momencie zrozumienia, że w projekcie ksenotransplantacyjnym usuwamy z tkanek świń epitop Gal, odpowiedzialny za nadostre odrzucanie przeszczepu. W spotkaniach uczestniczyła również prof. Marlena Szalata z UPP w Poznaniu. Duże wrażenie zrobił na nas gabinet prof. Religi, który został zachowany w formie niezmienionej od czasu opuszczenia go przez profesora. Kolejne miłe wspomnienia dotyczą spotkania z Profesorem w Ministerstwie Zdrowia w Warszawie przy ulicy Miodowej. Umówiliśmy się na krótką rozmowę, która przeciągnęła się do blisko dwóch godzin. Czasy były wówczas niespokojne i dostęp do Ministerstwa był utrudniony, a prof. Religa umożliwił nam spotkanie i bezpieczne opuszczenie gmachu Ministerstwa
Prof. Marian Zembala, wybitny kardiochirurg, Minister Zdrowia w rządzie Ewy Kopacz w 2015 roku, bliski współpracownik profesora Religi, podobnie jak Zbigniew Religa, wspierał badania ksenotransplantacyjne, jednak był bardziej sceptyczny. Prof. Marian Zembala w 1993 roku został dyrektorem Śląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu. W 2011 roku był przewodniczącym Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia. Prof. Zembala był krajowym konsultantem z zakresu kardiochirurgii. Wspólnie z prof. Marianem Zembalą realizowaliśmy w latach 2002-2006 projekt PBZ-KBN-048/P05/2001 „Wykorzystanie transgenezy w genetycznej modyfikacji świń dla pozyskiwania organów do transplantacji u człowieka”.
Ogromne zasługi w badaniach nad ksenotransplantacją i pozyskiwaniem środków na badania ma prof. Zdzisław Smorąg z Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego w Balicach. Uzyskane w projekcie transgeniczne świnie znalazły zastosowanie w praktyce, co jest znaczącym osiągnięciem nie tylko w ramach krajowych prac badawczo-rozwojowych, lecz również w obszarze światowych badań. Kolejny duży projekt ksenotransplantacyjny INNOMED/I/17NCBR/2014 „Opracowanie innowacyjnej technologii wykorzystania tkanek transgenicznych świń do celów biomedycznych”, MEDPIG, był prowadzony przez prof. Ryszarda Słomskiego. Celem projektu było opracowanie innowacyjnej technologii wykorzystania tkanek transgenicznych świń, które ze względu na modyfikacje genetyczne znajdą zastosowanie w ksenotransplantacji, ze szczególnym uwzględnieniem skóry, zastawek i naczyń. Efektem nowatorskiego podejścia było uzyskanie świń, których komórki nie są rozpoznawane przez układ odpornościowy biorcy i stanowią alternatywę dla komórek macierzystych i sztucznych narządów jak również umożliwią przyszłościowe wykorzystanie transgenicznych tkanek u pacjentów oczekujących na przeszczepy. Uzyskane w projekcie transgeniczne świnie znalazły zastosowanie w praktyce, co jest znaczącym osiągnięciem nie tylko w ramach krajowych prac badawczo-rozwojowych, ale również w obszarze światowych badań. Skóra transgenicznych zwierząt została wielokrotnie użyta do przeszczepów u ciężko poparzonych pacjentów w Centrum Leczenia Oparzeń im. dr. Stanisława Sakiela w Siemianowicach Śląskich. Prowadzono ponadto prace nad wykorzystaniem skóry i naczyń w leczeniu pacjentów z chorobami naczyń na Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu – Katedra Biochemii i Biotechnologii (lider projektu) oraz Instytut Genetyki Człowieka PAN przygotowywali konstrukcje genowe do modyfikacji tkanek oraz prowadzili charakterystykę molekularną transgenicznych zwierząt, wdrożono również metody edycji genomu. Instytut Zootechniki – Państwowy Instytut Badawczy w Balicach zajmował się utrzymywaniem zwierząt, ich rozrodem oraz pobieraniem i przygotowywaniem tkanek do przeszczepów. Fundację Rozwoju Kardiochirurgii im. prof. Zbigniewa Religi w Zabrzu zajmowała się charakterystyką molekularno-mechaniczną zastawek serca, również w modelach zwierzęcych. Z kolei Laboratorium Genetyki Molekularnej sprawowało kontrolę nad przebiegiem badań, ze szczególnym zwróceniem uwagi na aspekty praktyczne. W związku z osiągnięciami przygotowaliśmy wspomnieniową publikację.